मी बाई नाही का? सोजर्नर ट्रुथ ......................एक क्रांतिकारक भाषण

१८५१ च्या ओहायो महिला हक्क अधिवेशनात दिलेल्या " मी बाई नाही का? " या संक्षिप्त पण प्रभावी भाषणात , कृष्णवर्णीय निर्मूलनवादी आणि स्त्रीवादी कार्यकर्त्या सोजर्नर ट्रुथ अमेरिकेत महिलांसाठी समान हक्कांची आवश्यकता तातडीने वर्णन करतात. ट्रुथचे भाषण कृष्णवर्णीय पुरुष आणि महिलांसाठी परस्परसंबंधित हक्कांची आवश्यकता अधोरेखित करणारे पहिले भाषण होते. " मी बाई नाही का? " या संपूर्ण भाषणात, सोजर्नर ट्रुथ देशभरातील कृष्णवर्णीय पुरुष आणि महिलांवर होणाऱ्या गंभीर अन्यायांकडे लक्ष वेधण्यासाठी, पूर्वी गुलाम म्हणून तिला सहन कराव्या लागलेल्या वेदना आणि दुःखाचे वर्णन करण्यासाठी कच्ची, तातडीची भाषा वापरते. सोजर्नर ट्रुथ चे भाषण त्याच्या काळासाठी क्रांतिकारी होते: ते गुलामगिरीच्या भयावहतेबद्दल, अमेरिकेतील ख्रिश्चन धार्मिक व्यवस्थेतील भ्रष्टाचाराबद्दल आणि काळ्या महिलांना नाही तर गोऱ्या महिलांना मताधिकार आणि मालमत्तेच्या मालकीचे अधिकार देणाऱ्यांच्या ढोंगीपणाबद्दल निर्विवादपणे बोलले. 

सोजर्नर ट्रुथ या भाषणात म्हणतात  “चांगले बरं, मुलांनो, जर इतका गोंधळ असेल, तर काहीतरी चुकतंय हे नक्की. मला वाटतं की दक्षिणेकडील कृष्णवर्णीय आणि उत्तरतील स्त्रिया सगळ्या हक्कांबद्दल बोलत आहेत, त्यामुळे लवकरच गोरे पुरुष अडचणीत येतील. पण हे सगळं बोलणं कशाबद्दल आहे? . जेव्हा सोजर्नर ट्रुथने अक्रॉन येथील महिला हक्क परिषदेत मंचावर पाऊल ठेवले तेव्हा ती आधीच एक प्रमुख निर्मूलनवादी आणि स्त्रीवादी वक्ता म्हणून प्रसिद्ध होती. काही वर्षांपूर्वी धार्मिक जागृती झाल्यानंतर, ट्रुथ - जिचा जन्म इसाबेला बॉमफ्री - ने स्वतःला एक नवीन नाव दिले जे तिला तिचे सत्य बोलण्यासाठी आणि तिच्या धर्माद्वारे गुलामगिरी, मुक्ती आणि मोक्षाच्या कथा सांगण्यासाठी अमेरिकेत प्रवास करण्याची गरज दर्शवते. म्हणून ट्रुथला एक जागा मिळाली - आणि तिच्या श्रोत्यांना "मुले" म्हणून संबोधित करण्याचा तिचा निर्णय दर्शवितो की तिला तिच्या श्रोत्यांना शिकवायचा धडा होता. ती येथे ज्या "रॅकेट"चा उल्लेख करत आहे ते महिला हक्क चळवळीभोवती असलेल्या मतभेदाचा तसेच चळवळीतील वंशवाद आणि गोंधळाचा ("अनावश्यक गोष्टी") संदर्भ देते. ट्रुथ दाखवते की महिला आणि कृष्णवर्णीय लोक अजूनही फक्त "हक्कांबद्दल बोलतात" - म्हणजे त्यांना ते हक्क मिळवण्यासाठी आवश्यक असलेला सामाजिक आधार मिळत नाही. आणि त्यांना सामाजिक आधार मिळत नाही याचे कारण, ती म्हणते की, महिला आणि कृष्णवर्णीय लोकांची समानता अमेरिकेतील गोऱ्या पुरुषांच्या सत्तेपासून कमी होईल. यामुळे गोऱ्या पुरुषांना "अडचणी" मध्ये टाकले जाईल - आणि म्हणूनच ट्रुथच्या अंदाजानुसार, गोऱ्या पुरुषांनी निर्मूलन चळवळीला किंवा स्त्रीवादी चळवळीला पुरेसे समर्थन दिलेले नाही. "येथे हे सर्व बोलणे," तर, सत्य आणि इतरांना थकवत आहे जे समान हक्कांच्या इच्छेमुळे धोक्यात असलेल्या लोकांकडून मान्यता आणि समानतेची भीक मागण्यास कंटाळले आहेत.

 पुढे आपल्या भाषणात त्या म्हणतात, “तो माणूस तिथं म्हणतो की स्त्रियांना गाड्यांमध्ये बसवायला मदत करायला हवी, खड्ड्यांवरून उचलून न्यायला हवं आणि त्यांना नेहमीच सर्वोत्तम स्थान द्यायला हवं. पण कोणीही मला गाडीत बसवायला मदत करत नाही, किंवा चिखलाच्या तुडवड्यावरून उचलत नाही, किंवा कुठेही सर्वोत्तम स्थान देत नाही! आणि मी बाई नाही का?”  प्रत्येक समाजात स्त्रियांबाबत संरक्षण, जपणूक आणि काळजी घेण्याची गरज व्यक्त केली जाते. मात्र, हेच तत्व कृष्णवर्णीय महिलांच्या बाबतीत का सत्य ठरत नाही? असा प्रश्न उपस्थित होतो. समाजातील बहुसंख्य स्त्रियांना मिळणाऱ्या हक्क आणि सन्मानाच्या संधी अनेकदा कृष्णवर्णीय स्त्रियांना मिळत नाहीत. त्या केवळ स्त्रीत्वाच्या दडपणाखालीच नाहीत, तर त्यांच्या वर्णामुळेही त्यांच्यावर वेगळी सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय बंधने लादली जातात. इतिहास पाहता, कृष्णवर्णीय स्त्रिया कायमच दुहेरी अन्यायाच्या सावटाखाली जगत आल्या आहेत. एकीकडे त्या महिलांवरील पितृसत्ताक व्यवस्थेच्या बंधनांना सामोऱ्या जात असतात, तर दुसरीकडे वर्णाधारित भेदभावामुळे त्यांची उपेक्षा होते. या दुहेरी अन्यायामुळे त्यांना सामाजिक व्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी स्थान मिळत नाही. आज ज्या समतेच्या, स्वातंत्र्याच्या गप्पा मारल्या जातात, त्या चर्चांमध्ये कृष्णवर्णीय स्त्रियांचे अस्तित्व काय? असा सवाल निर्माण होतो. श्वेतवर्णीय स्त्रियांना जी संधी, समानता आणि हक्कांची हमी दिली जाते, तीच हमी कृष्णवर्णीय स्त्रियांना का दिली जात नाही? सामाजिक प्रणालींचे परीक्षण करताना अनेकदा कृष्णवर्णीय महिलांच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष केले जाते. कृष्णवर्णीय स्त्री ही उत्तर अमेरिकेतील श्वेत स्त्रीसारखी नाही, असे त्या स्वतःच अधोरेखित करतात. त्यांचे जगणे वेगळ्या संघर्षांनी भारलेले आहे. स्त्रीवादी चळवळींमध्येही त्यांच्या आवाजाला पुरेसा वाव मिळत नाही. त्यामुळेच या महिलांचे अस्तित्व, त्यांची ओळख, त्यांचे प्रश्न आणि त्यांची लढाई समतेच्या लढाईत नेहमीच दुय्यम ठरते. समाजात खऱ्या अर्थाने समानता प्रस्थापित करायची असेल, तर प्रत्येक स्त्रीच्या अनुभवाला महत्त्व द्यावे लागेल. केवळ वर्णाधारित नव्हे, तर सामाजिक, आर्थिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक पातळीवर होणाऱ्या सर्व प्रकारच्या भेदभावांविरुद्ध संघर्ष उभा करावा लागेल. कृष्णवर्णीय स्त्रियांना त्यांच्या समस्यांसह स्वीकारले गेले पाहिजे. त्यांच्या प्रश्नांबाबत केवळ चर्चा करून उपयोग नाही, तर प्रत्यक्ष कृतीद्वारे त्यांच्या सामाजिक समावेशनासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. कृष्णवर्णीय स्त्रियांचे अस्तित्व आणि त्यांचे योगदान समतेच्या लढाईत विसरले जाणार नाही, यासाठी समाजाने जागरूक होण्याची गरज आहे..

पुढे त्या म्हणतात , “ माझ्याकडे पाहा! माझा हा बळकट हात बघा! मी नांगरलंय, पीक लावलंय, कोठारात धान्य साठवलंय, आणि कोणत्याही पुरुषाने माझ्यावर मात करू शकली नाही!  मी बाई नाही का? मी पुरुषाइतकं कष्ट करू शकते, आणि जेव्हा मिळेल तेव्हा पुरुषाइतकं खाऊ शकते, शिवाय मारही सहन करू शकते!   मी बाई नाही का? मी तेरा मुलांना जन्म दिला, आणि त्यातील बहुतेकांना गुलाम म्हणून विकलं गेलं. जेव्हा मी आईच्या दुःखाने ओरडले, तेव्हा फक्त येशूनेच माझं ऐकलं!  मी बाई नाही का?”   वास्तविक या भाषणातून सोजर्नर ट्रुथ यांनी अतिशय महत्वाच्या मुद्द्यालाच हात घातलेला आहे. सर्व जगात स्त्रीत्वाला कमीपणा निर्माण व्हवा म्हणून एक महत्वाचे कथन सातत्याने  narrative कायम समोर केले जाते ते म्हणजे “ स्त्री पुरुषा पेक्षा कमजोर असते”. त्यामध्ये अगदी पुरुष जड कामे करू शकतात ति स्त्री करूच शकत नाही. पारंपरिक सामाजिक चौकटीत स्त्रीत्व म्हणजे कोमलता, निग्रह, मातृत्व आणि संरक्षणाची गरज असणारे व्यक्तिमत्त्व, असे मानले जाते. परंतु ट्रूथच्या भाषणातून स्पष्ट होते की स्त्रिया फक्त या परिभाषेत बसणाऱ्या भूमिका निभावत नाहीत, तर त्या शारीरिकदृष्ट्या सक्षम, कष्टकरी आणि संघर्षशीलही असतात. "मी नांगरलंय, पीक लावलंय, कोठारात धान्य साठवलंय, आणि कोणत्याही पुरुषाने माझ्यावर मात करू शकली नाही!" या विधानातून ती स्पष्ट करते की तिचे श्रम पुरुषांच्या श्रमांइतकेच महत्त्वाचे आहेत, तरीही समाजाने स्त्रियांना नेहमीच दुर्बल मानले आहे. शिवाय, ती असेही सांगते की पुरुषाइतके कष्ट करूनही स्त्रियांना त्याचा योग्य मोबदला मिळत नाही. "मी तेरा मुलांना जन्म दिला, आणि त्यातील बहुतेकांना गुलाम म्हणून विकलं गेलं. जेव्हा मी आईच्या दुःखाने ओरडले, तेव्हा फक्त येशूनेच माझं ऐकलं!" हे विधान स्त्रीच्या मातृत्वाच्या वेदनेवर प्रकाश टाकते. श्वेत स्त्रियांना मातृत्वाचा सन्मान मिळतो, तर कृष्णवर्णीय स्त्रियांना गुलामगिरीच्या क्रूरतेचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे मातृत्वाचेही वर्णाधारित विभाजन कसे होते, हे यातून स्पष्ट होते. स्त्रीवादाची मुख्य लढाई स्त्रियांच्या हक्कांसाठी असली, तरी त्यात वर्णाधारित भेदभावाचा विचार केला जात नव्हता. ट्रूथच्या भाषणाने या विसंगतीवर जोर दिला. श्वेत स्त्रिया त्या काळात मतदानाचा हक्क, संपत्तीवरील अधिकार आणि शिक्षण यांसाठी लढत होत्या. परंतु कृष्णवर्णीय स्त्रियांची लढाई वेगळी होती – त्या गुलामीच्या जोखडातून मोकळ्या होण्यासाठी झगडत होत्या. त्यामुळे स्त्रीवादाच्या मूळ संकल्पनेतच वर्णाधारित दृष्टीकोनाचा अभाव दिसून येतो.  "मी पुरुषाइतकं कष्ट करू शकते, पुरुषाइतकं खाऊ शकते, शिवाय मारही सहन करू शकते!" या विधानातून स्पष्ट होते की कृष्णवर्णीय स्त्रिया केवळ स्त्रीत्वाच्या आधारावर समानतेस पात्र नाहीत. त्यांच्यावर वर्णभेदामुळे दुहेरी अन्याय होतो – एकीकडे त्या स्त्री असल्यामुळे दुय्यम ठरतात, तर दुसरीकडे कृष्णवर्णीय असल्यामुळे समाज त्यांना अजूनच उपेक्षित ठेवतो. ट्रूथच्या भाषणाने गुलामीच्या अमानुषतेवर आणि स्त्रियांवरील अन्यायावर प्रकाश टाकला. कृष्णवर्णीय स्त्रियांना गुलामीच्या काळात केवळ एक वस्तू म्हणून पाहिले जात होते. त्या कुटुंबापासून दूर केल्या जात, त्यांचे शोषण केले जात, आणि त्यांना कोणतेही मूलभूत हक्क मिळत नव्हते.  "जेव्हा मी आईच्या दुःखाने ओरडले, तेव्हा फक्त येशूनेच माझं ऐकलं!" हे विधान धर्माच्या संदर्भातून गुलामीच्या क्रौर्यावर टीका करते. ख्रिस्ती नैतिकतेच्या आधारे समतेचा दावा केला जात असला, तरी वास्तवात कृष्णवर्णीय स्त्रियांना त्याचा फायदा होत नव्हता.

पुढे आपल्या भाषणात त्याम्ह्न्तात , “मग ते लोक डोक्यातल्या कोणत्या तरी गोष्टीबद्दल बोलतात; त्याला काय म्हणतात बरं? [श्रोत्यांमधील कुणीतरी हळूच म्हणतं, “बुद्धी”] होय, तेच ते. त्याचा स्त्रियांच्या किंवा कृष्णवर्णीयांच्या हक्कांशी काय संबंध? जर माझ्या वाटीत फक्त एक पिंट मावू शकत असेल आणि तुमच्या वाटीत एक क्वार्ट, तर मला माझ्या छोट्याशा वाटीभर मिळू नये, हे किती अन्यायाचं होईल ना?  ट्रूथ इथे स्त्रियांना आणि कृष्णवर्णीय लोकांना बुद्धीच्या आधारावर दुय्यम स्थान देणाऱ्या लोकांवर टीका करत आहेत. बुद्धीच्या आधारावर हक्क मिळायचे असतील, तर समाजातील सत्ताधारी गटांनी समानतेची संकल्पना अधिक व्यापकपणे विचारात घ्यायला हवी. त्यांनी ‘वाटी’चे रूपक वापरून स्पष्ट केले की, समाजातील प्रत्येकाला आपल्या गरजांनुसार संधी मिळायलाच हवी. जर एका गटाला मोठ्या प्रमाणात अधिकार आणि संधी उपलब्ध असतील, तर इतर गटांनाही त्यांच्या गरजेनुसार संधी मिळायला हव्यात. ट्रूथ यांच्या भाषणाचा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे स्त्रीवाद आणि वर्णभेद यांचा परस्परसंबंध. पांढऱ्या स्त्रियांना समानतेसाठी लढा द्यावा लागत होता, पण कृष्णवर्णीय स्त्रियांना दुहेरी अन्याय सहन करावा लागत होता—एकतर स्त्री म्हणून आणि दुसरं कृष्णवर्णीय म्हणून. ट्रूथ यांचे विचार आजही महत्त्वाचे आहेत. स्त्री-हक्क, सामाजिक न्याय, आणि समताधिष्ठित धोरणे यांचा विचार करताना, विविध गटांच्या गरजा आणि ऐतिहासिक अन्याय लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ट्रूथ यांचे भाषण सामाजिक न्याय, समता, आणि हक्क यांबाबतचा एक महत्त्वाचा दस्तावेज आहे. आजही हे विचार तितकेच लागू पडतात, विशेषतः समावेशकता आणि सामाजिक समतेसंदर्भात धोरणे ठरवताना.

पुढे त्या म्हणतात , “मग तो काळा कपडे घातलेला छोटा माणूस म्हणतो, की स्त्रियांना पुरुषांइतके हक्क मिळू शकत नाहीत, कारण ख्रिस्त स्त्री नव्हता! पण तुमचा ख्रिस्त कुठून आला? तो कुठून आला? तो देव आणि एका स्त्रीकडून आला! पुरुषाचा त्याच्याशी काहीही संबंध नव्हता. जर देवाने बनवलेली पहिली स्त्री एकटीने पूर्ण जग उलटवू शकली, तर या स्त्रिया मिळून जग पुन्हा सरळ करू शकत नाहीत का? आणि आता त्या तसं करण्याची मागणी करत आहेत, त्यामुळे पुरुषांनी त्यांना करू द्यायला हवं. माझं ऐकल्याबद्दल आभारी आहे, आणि आता म्हातारी सोजनरला काहीच बोलायचं नाही.” या भाषणात एका पुरुषाच्या विधानाचा ती प्रतिवाद करते, ज्याने म्हटले होते की, "स्त्रियांना पुरुषांसारखे अधिकार मिळू शकत नाहीत, कारण ख्रिस्त स्त्री नव्हता." या विधानाला उत्तर देताना ती म्हणते –"पण तुमचा ख्रिस्त कुठून आला? तो कुठून आला? तो देव आणि एका स्त्रीकडून आला! पुरुषाचा त्याच्याशी काहीही संबंध नव्हता." या वाक्यातून ती स्पष्ट करते की ख्रिस्ताचा जन्म एका स्त्रीकडून झाला, त्यामध्ये पुरुषाचा कोणताही सहभाग नव्हता. त्यामुळे स्त्रियांना कमी लेखण्याचे कोणतेही तर्कशास्त्र पुरुषप्रधान व्यवस्थेकडे नाही. याशिवाय, ती पुढे असेही म्हणते की, "जर देवाने बनवलेली पहिली स्त्री (इव्ह) एकटीने संपूर्ण जग उलटवू शकली, तर स्त्रिया मिळून हे जग पुन्हा सरळ करू शकत नाहीत का?" यामध्ये तिने स्त्रियांच्या सामर्थ्यावर प्रकाश टाकला आणि समाजाने त्यांना समान अधिकार द्यायलाच हवेत, असा आग्रह धरला.पुरुषप्रधान व्यवस्थेमध्ये स्त्रियांना नेहमीच दुय्यम स्थान देण्यात आले. अनेक विचारवंतांनी स्त्रियांना कुटुंबापुरते मर्यादित ठेवण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, इतिहास साक्षी आहे की स्त्रिया विविध क्षेत्रांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत आल्या आहेत. सोजनर ट्रूथच्या भाषणाने पुरुषसत्ताक विचारसरणीवर जोरदार प्रहार केला. ती स्पष्ट करते की जर स्त्रीमध्ये जग बदलण्याची क्षमता असेल, तर तिला समानतेच्या अधिकारांपासून वंचित ठेवणे योग्य नाही. इतिहासात असे अनेक प्रसंग आहेत, जे सिद्ध करतात की स्त्रिया केवळ कुटुंब सांभाळणाऱ्या नव्हे, तर समाज बदलणाऱ्या शक्ती आहेत. झाशीची राणी लक्ष्मीबाई, सावित्रीबाई फुले, रमाई आंबेडकर, मदर टेरेसा यांसारख्या स्त्रियांनी आपल्या कार्यातून समाजाच्या उन्नतीसाठी मोठे योगदान दिले आहे. आजही विविध क्षेत्रांमध्ये स्त्रिया आपले कर्तृत्व सिद्ध करत आहेत. सोजनर ट्रूथच्या भाषणातील वाक्य आजच्या काळातही तितकेच महत्त्वाचे आहे. स्त्रियांना शिक्षण, रोजगार, राजकारण, विज्ञान, आणि कला यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये समान संधी मिळाल्या पाहिजेत. लैंगिक भेदभाव संपुष्टात आणण्यासाठी सामाजिक मानसिकतेत बदल होणे गरजेचे आहे.  या विधानातून ट्रुथ हे स्पष्ट करते की समान हक्कांचा मुद्दा फक्त शारीरिक सामर्थ्यावर किंवा बुद्धीमत्तेवर आधारित नसावा, तर प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या क्षमतेनुसार समान संधी मिळाली पाहिजे. सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय व्यवस्थेत कृष्णवर्णीय स्त्रियांना सतत दुय्यम स्थान दिले जात होते, आणि ही व्यवस्था केवळ वर्णभेद नव्हे तर लिंगभेदावरही आधारलेली होती.

ट्रुथने स्त्रीवादाच्या संकल्पनेवर जोरदार टीका केली, विशेषतः त्या स्त्रीवादी विचारसरणीवर जी केवळ श्वेत स्त्रियांच्या हक्कांवर केंद्रित होती. ती दाखवून देते की कृष्णवर्णीय महिलांना केवळ स्त्री म्हणून नव्हे, तर वर्णभेदामुळेही दडपले जाते. त्यामुळे, संपूर्ण स्त्रीवादी चळवळ अधिक समावेशक झाली पाहिजे आणि सर्व स्त्रियांना समानतेच्या लढाईत सामील करून घेतले पाहिजे.  ट्रुथचे "मी बाई नाही का?" हे भाषण केवळ ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे नाही, तर आजच्या काळातही ते तितकेच संबंधित आहे. आधुनिक काळातही महिलांच्या हक्कांसाठी लढा सुरू आहे, आणि वर्ण, वर्ग व लिंग यावर आधारित भेदभाव अजूनही समाजात कायम आहे. स्त्रियांना समान संधी देण्याच्या प्रक्रियेत, सर्व स्त्रिया – मग त्या कोणत्याही वर्णाच्या, वर्गाच्या किंवा पार्श्वभूमीच्या असोत – त्यांना समान न्याय मिळायला हवा. ट्रुथचे भाषण हे केवळ भाषण नव्हते, तर ते सामाजिक परिवर्तनाची हाक होती. तिच्या शब्दांनी महिलांच्या हक्कांसाठी आणि वर्णद्वेषाविरोधात लढणाऱ्या चळवळींना नवा प्रेरणास्रोत दिला. आजही हे भाषण वाचताना लक्षात येते की समानतेच्या लढाईत प्रत्येकाचा आवाज महत्त्वाचा आहे, आणि तो आवाज ऐकला गेला पाहिजे.

समान हक्क आणि न्याय ही कोणत्याही समाजाच्या प्रगतिसाठी आवश्यक तत्त्वे आहेत. मात्र, इतिहास साक्षी आहे की अनेकांना त्यांच्या हक्कांसाठी संघर्ष करावा लागला आहे. अशाच संघर्षाचा आवाज म्हणून सोजार्नर ट्रुथ यांनी उचललेला मुद्दा आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. "वाटीतून मिळणारे हक्क तरी का नाकारले जातात?" या प्रश्नाच्या माध्यमातून ट्रुथ यांनी वर्ण आणि लिंगभेदाच्या दुहेरी शोषणाला वाचा फोडली. सोजार्नर ट्रुथ या अमेरिकेतील कृष्णवर्णीय स्त्रीवादी नेत्या होत्या. गुलामगिरीतून मुक्त झाल्यानंतर त्यांनी स्त्रियांचे हक्क आणि वर्णद्वेषाविरुद्ध आवाज उठवला. त्यांच्या "मी बाई नाही का?" या प्रसिद्ध भाषणातून त्यांनी स्पष्ट केले की कृष्णवर्णीय महिलांना केवळ त्यांच्या लिंगामुळेच नव्हे, तर वर्णभेदामुळेही दुय्यम स्थान दिले जात होते. तसे पाहता, स्त्रीवादी चळवळीने महिलांच्या हक्कांसाठी संघर्ष केला, पण त्या चळवळीचा केंद्रबिंदू मुख्यतः श्वेत महिलांभोवती राहिला. कृष्णवर्णीय स्त्रियांचे प्रश्न वेगळे आणि अधिक गुंतागुंतीचे होते, कारण त्यांना एकाच वेळी दोन प्रकारच्या भेदभावाला सामोरे जावे लागत होते – एक त्यांच्या स्त्रीत्वामुळे आणि दुसरा त्यांच्या वर्णामुळे. त्यामुळे ट्रुथ यांनी पारंपरिक स्त्रीवादावर टीका केली आणि समानतेच्या संघर्षात सर्व स्त्रियांना सामील करण्याची मागणी केली. सोजार्नर ट्रुथ यांच्या विचारांवरून हे स्पष्ट होते की समाजातील हक्कांचे वाटप अनेकदा पक्षपाती असते. काही विशिष्ट वर्ग किंवा समाजगटाला या हक्कांपासून वंचित ठेवले जाते. स्त्रीवादी चळवळ महिलांच्या अधिकारांसाठी लढत असली, तरी त्या चळवळीने सर्व महिलांना समान प्राधान्य दिले नाही. त्यामुळे कृष्णवर्णीय महिलांसाठी न्यायाचा लढा अधिक कठीण झाला. या संदर्भात ट्रुथ यांनी असे सुचवले की खऱ्या स्त्रीवादात वर्ण, वर्ग आणि लिंग अशा सर्व घटकांचा विचार होणे आवश्यक आहे. समानतेसाठी झगडताना, फक्त विशिष्ट गटापुरती मर्यादा न ठेवता संपूर्ण समाजाला त्याचा लाभ मिळेल, अशी व्यवस्था उभी करावी लागेल. सोजार्नर ट्रुथ यांनी मांडलेला मुद्दा फक्त ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा नाही, तर तो आजही तितकाच प्रासंगिक आहे. आधुनिक काळातही महिलांच्या समानतेसाठी संघर्ष सुरूच आहे. स्त्रियांची स्थिती जरी पूर्वीच्या तुलनेत सुधारली असली, तरी अनेक क्षेत्रांत अजूनही भेदभाव कायम आहे.स्त्रीवाद अधिक समावेशक असणे गरजेचे आहे – आजही स्त्रीवादी चळवळींमध्ये विविध स्तरांवरील महिलांचा सहभाग कमी असल्याचे दिसून येते. विविध जात, धर्म आणि आर्थिक स्तरातील महिलांच्या समस्यांकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. वर्ण, वर्ग आणि लिंग यांच्या आधारे होणारा भेदभाव ओळखावा – केवळ एका विशिष्ट समाजगटासाठी न्याय मिळवण्याऐवजी, तो सर्वांसाठी समान असावा. समतेचा विचार करताना प्रत्येक गटाच्या समस्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे. आवाज उठवणे गरजेचे आहे – ट्रुथच्या काळात जसे तिच्या शब्दांनी परिवर्तन घडवले, तसेच आजही प्रत्येकाने अन्यायाविरोधात आवाज उठवण्याची गरज आहे. समानतेच्या लढाईत प्रत्येकाचा आवाज महत्त्वाचा असतो आणि तो ऐकला गेला पाहिजे.

ट्रुथ यांचा "मी बाई नाही का?" हा प्रश्न आजही समाजासमोर आहे. समानतेचा लढा अजूनही संपलेला नाही. हक्क कुणाच्या वाटीतून मिळालेले नसावेत; ते प्रत्येकाला जन्मसिद्ध हक्क म्हणून मिळाले पाहिजेत. खऱ्या न्यायासाठी आपण केवळ स्वतःपुरता विचार करून चालणार नाही, तर सर्वसमावेशक समाजाची निर्मिती करणे हे आपले उद्दिष्ट असले पाहिजे. हे भारताच्या परिपेक्षात कस पाहणार हा प्रश्न निर्माण होतो. यावर पुढील ब्लाग मध्ये आपण पाहूयात .......

 

“Well, children, where there is so much racket there must be something out of kilter. I think that 'twixt the negroes of the South and the women at the North, all talking about rights, the white men will be in a fix pretty soon. But what's all this here talking about?

That man over there says that women need to be helped into carriages, and lifted over ditches, and to have the best place everywhere. Nobody ever helps me into carriages, or over mud-puddles, or gives me any best place! And ain't I a woman? Look at me! Look at my arm! I have ploughed and planted, and gathered into barns, and no man could head me! And ain't I a woman? I could work as much and eat as much as a man - when I could get it - and bear the lash as well! And ain't I a woman? I have borne thirteen children, and seen most all sold off to slavery, and when I cried out with my mother's grief, none but Jesus heard me! And ain't I a woman?

Then they talk about this thing in the head; what's this they call it? [member of audience whispers, "intellect"] That's it, honey. What's that got to do with women's rights or negroes' rights? If my cup won't hold but a pint, and yours holds a quart, wouldn't you be mean not to let me have my little half measure full?

Then that little man in black there, he says women can't have as much rights as men, 'cause Christ wasn't a woman! Where did your Christ come from? Where did your Christ come from? From God and a woman! Man had nothing to do with Him.

If the first woman God ever made was strong enough to turn the world upside down all alone, these women together ought to be able to turn it back , and get it right side up again! And now they is asking to do it, the men better let them.

Obliged to you for hearing me, and now old Sojourner ain't got nothing more to say

.प्रा. अविनाश भाले